Zgłębianie indiańskiej duszy jest jak nurkowanie w kowadle – najczęściej boli od tego głowa.
Debaty publiczne wszelako są z definicji kontrowersyjne i ludzie często dysponują całym repertuarem sprzecznych, ale jednakowo przekonujących sposobów rozumienia ich. Teoretycy postaw mają skłonność do pomijania lub odrzucania tej zmienności lub też do uznawania jej za powierzchowne zakłócenie ludzkich fundamentalnych postaw i konstruktów przekonań (zob. Potter i Wetherell 1987: rozdz. 2 ze szczegółowym ujęciem).
130
Alternatywne przyrody
Dla retoryków jednak i dla analityków dyskursu ta zmienność odzwierciedla wiele z potocznej mowy i stanowi kluczowy środek, za pomocą którego ujęcia i doświadczenie są konstytuowane w społecznej praktyce. Tylko bowiem dzięki naszej zdolności do zajmowania różnych stanowisk, brania strony „innych", spierania się z sobą i z innymi możliwa staje się myśl twórcza i rozważna. Gdyby, jak stwierdza Billig, świat nie był pełen sprzeczności, życie byłoby mechanicznie jałowe:
To właśnie dlatego, że zasób zdroworozsądkowych przekonań jakiejś grupy społecznej zawiera sprzeczne elementy, możliwa jest argumentacja, a przez to myśl. ... Gdyby dla członków społeczeństwa wszystko było jasne, wolne od dylematów i w pełni niesprzeczne, nie mieliby się o co spierać, a tym samym nie mieliby o czym rozmyślać. (1988b: 12)
Billig (1987) explicite nawiązuje do starożytnych retoryków, którzy rozumieli dylematyczną naturę zdrowego rozsądku i którzy byli ekspertami w wykorzystaniu „banałów" do rozwijania strategii argumentacyjnych. Przez „banał" Billig rozumie podstawowe pojęcia lub kategorie zapewniające wspólny materiał, z którego ludzie budują argumentację. Uważa on, że ta sama walka banałów stanowi źródło namysłu i sprzeciwu we współczesnym życiu.
Podejście retoryczne, wrażliwe na rolę sporu w myśleniu i na dylematyczną naturę życia codziennego, prowadzi do różnych interpretacji danych badań opinii publicznej, zwłaszcza tych, które starają się zidentyfikować „postawy". Sugeruje, że odpowiedzi poszczególnych jednostek na pytania kwestionariusza będą odzwierciedlać kontekst, pewne rozumienie kulturowego znaczenia pytania i jego szerszego argumentu ulokowanego w czasie i przestrzeni. Na przykład pytania o związek między wzrostem gospodarczym a jakością środowiska w Wielkiej Brytanii lat 70. miały specyficzne znaczenie. Odzwierciedlają one okres, w którym zainteresowanie środowiskiem w szerokim zakresie dotyczyło ochrony architektury i krajobrazu i stanowiło zdecydowany margines polityki władz państwowych (zob. rozdział 2 powyżej). W latach 90. natomiast idea potrzeby równowagi między funkcjonowaniem środowiska a gospodarką stała się „banałem" z racji uznania przez większość państw zasad zrównoważonego rozwoju, przynajmniej w politycznej retoryce. Tak więc odpowiadając na pytanie ankiety, respondent starał się zrozumieć znaczenie swojej odpowiedzi w relacji do domniemanego przezeń politycznego i taktycznego celu jej przeprowadzenia.
Ludzie i przyroda
131
W innym kontekście respondent ten będzie odpowiadał w kategoriach innej logiki.
W ten sposób badania opinii publicznej będą często pomijać zarówno wagę ambiwalencji ludzkiego myślenia, jak i to, że taka ambiwalencja może odzwierciedlać namysł danej osoby nad różnymi sposobami podejścia do jakiejś kwestii i argumentowania w tej mierze. Uważamy nawet bardziej ogólnie, że próby kategoryzowania i kwantyfikowania postaw mogą więcej powiedzieć o konkretnej sytuacji, w której ujawnia się te postawy niż o rzekomo stałych atrybutach społecznych.
Z tego podejścia wynika też, że zakładane obiekty takich postaw trzeba pojmować jako ukształtowane bardziej interaktywnie i kontekstowo, niż się zwykle przyjmuje